Co i jak Pismo Święte mówi o miłości? (cz. II)

Omówione w części I agape, agapeo i agapatos opisują miłość bezwarunkową. W części II przedstawione będą znaczenia odnoszące się do nietrwałej miłości warunkowej. W Słowniku synonimów i antonimów pod hasłem „miłość” widnieją wyrazy: kochanie, namiętność i romans; pod hasłem „kochanie” znajdują się natomiast: zakochanie, ukochanie, rozmiłowanie, lubość, lubowanie się, eros, uczucie, afekt; „namiętność” opisana jest za pomocą wyrazów takich jak: żarliwość, pasja, żar, ogień, płomień, zapał, poryw; a przy haśle „romans” widnieją: flirt, miłostka, przygoda miłosna, amory, konkury, staranie się, zaloty, umizgi, zalecanki, podryw*. Większość znaczeń słowa miłość we współczesnym języku polskim odpowiada greckim terminom filos, fileo, filia, a także filadelfia, i wielu innym pochodnym od słowa filos.

Rzeczownik avga,ph [26] – miłość-agape to miłość bezwarunkowa: „miłuję cię, bo chcę”, a rzeczownik fili,a [5224] to częściej miłość warunkowa: „miłuję cię, dlatego, że …”, „miłuję cię za coś, z powodu czegoś…”. Filia w języku greckim Nowego Testamentu oznacza miłość, przyjaźń, zażyłość z kimś. Występuje tylko raz w Liście św. Jakuba: „O cudzołożni, czy nie wiecie, że umiłowanie świata jest wrogością wobec Boga? Kto zatem będzie chciał być przyjacielem świata, stanie się wrogiem Boga” (4,4). W tym tekście najpierw występuje rzeczownik filia, a następnie przymiotnik fi,loj [5235]. W tekście greckim LXX występuje 7 razy w Księdze Przysłów (5,19; 7,18; 10,12; 15,17; 17,9; 27,5) przy opisie cielesnej, miłosnej rozkoszy, rozwiązywania konfliktów oraz jako przeciwieństwo nienawiści.

W swym Liście św. Jakub posługuje się rzeczownikiem fili,a, przedstawiając konflikt pomiędzy wierzącymi w jedynym nowotestamentowym kościele lokalnym nazywanym nie ekklesia (evkklhsi,a – 1573), lecz synagoge (sunagwgh, – 4725, Jk 2,2).

Bezwarunkowa miłość agape jest zdolna rozwiązywać konflikty, zaś warunkowa filia jest często za słaba. Konflikty opisane w Liście św. Jakuba wynikają z prób wiary powstałych na skutek doświadczeń, z braku mądrości, różnic materialnych pomiędzy członkami wspólnoty i nadużywania złego języka. Wszystko to dzieje się w życiu tych, których serca zostały po uwierzeniu przepełnione miłością Boga przez Ducha Świętego, który został im dany (Rz 5,5), bo Bóg „zazdrośnie tęskni za Duchem, którego umieścił w nas” (Jk 4,5). W miłości Boga ufni Bogu mogą „wytrwać w pokusie, bo wypróbowany otrzyma wieniec życia, który [Pan] przyrzekł miłującym” (agapeo) (Go 1,12). Skąd wojny i skąd kłótnie między wierzącymi? Z żądz, które walczą w nich. Kłócą się i biją, a nie mają, bo się nie modlą. A jeśli się modlą, to nie otrzymują, bo źle się modlą – jedynie o to, żeby wydawać na swoje rozkosze. W ten sposób miłują świat. „Przybliżcie się do Boga, a On przybliży się do was. Uniżcie się przed Panem, a wywyższy was” (4,1-10).

Kochać, lubić, całować – file,w [5219]

Czasownika file,w stosuje się do opisu czynności kochania, miłowania, lubienia i całowania kogoś. Do agapeo, które odnosi się do miłowania przez Boga swojego Syna i ludzi wierzących w Niego, fileo dodaje obraz bliskości, emocji, życzliwości i serdeczności. „Ojciec, bowiem miłuje Syna i wszystko Mu pokazuje, co sam czyni. I jeszcze większe od tych dzieła Mu pokaże, abyście wy podziwiali”(J 5,20); „Bo sam Ojciec was kocha, gdyż wy mnie pokochaliście i uwierzyliście, że ja wyszedłem od Boga” (J 16,27); „Ja tych, których kocham, karcę i chłoszczę. Bądźże gorliwy i zacznij pokutę” (Obj 3,19).

Jezus umiłował swych uczniów, posiada także przyjaciół: Łazarza oraz jego siostry Marię i Martę. „Panie, choruje ten, którego jesteś przyjacielem” (J 11,3); „Patrzcie, jak go lubił” (J 11,36). Jana, jednego z uczniów, Jezus nie tylko miłował, także lubił (J 20,2). Umiłowani uczniowie Jezusa w pewnym momencie staną się też przyjaciółmi, powiernikami Jezusa (J 15,15). Będą lepszymi przyjaciółmi, „jeśli spełniać będą, co im nakazuję” (J 15,14).

Uczniowie Jezusa stoją przed wyborem miłowania bezwarunkowego w stosunku do Niego, lub warunkowego, zależnego od akceptacji rodziców. Rodzice mogą przeciwstawiać się związkom swoich dzieci z Jezusem. Dorośli uczniowie Jezusa miłując rodziców wierzących, mogą być bardziej oddani Jemu: „Kto miłuje ojca lub matkę bardziej niż mnie, nie jest mnie godzien; i kto miłuje syna lub córkę bardziej niż mnie, nie jest mnie godzien (Mt 10,37). „Bardziej” nie ogranicza miłości w relacjach rodzinnych.

Rodzice stoją przed wyborem miłowania bezwarunkowego. Pierwszeństwo Boga przed rodziną nie oznacza osłabienia więzi rodzinnych. Niewiara jest przyczyną konfliktów rodzinnych. Przyczyną konfliktu może być inny pogląd dotyczący sposobu zbawienia, od tego, który proponuje Jezus. Odrzucenie Jezusa przez członków rodziny jest nazwane „krzyżem”, bo dziecko przyznało się do wiary w Jezusa przed rodzicami (Mt 10,32). Taki jest koszt poniesiony przez uczniów, by mogli pójść za Jezusem: „Kto nie bierze krzyża swego, a idzie za mną, nie jest mnie godzien” (Mt 10,38). „Opuszczenie” (katalei,pw [2631]) – zostawianie w tyle, pozostawianie, opuszczanie – rodziców (Ef 5,31) przez dojrzałego członka rodziny, aby założyć własną rodzinę lub pójść za Jezusem, nie powoduje konfliktu w przypadku miłowania bezwarunkowego. Opuszczenie nie oznacza ucieczki z domu, porzucenia, lecz osiągnięcie dojrzałości do życia społecznego.

Inną ilustrację różnicy pomiędzy miłowaniem bezwarunkowym a warunkowym możemy znaleźć w 21. rozdziale Ewangelii według św. Jana. Miłość Jezusa wyraża się w przygotowaniu posiłku uczniom przed trudną rozmową z Piotrem: Szymonie, „czy miłujesz mnie bardziej niż ci tutaj?” (J 21,15). Czy ktoś z pozostałych uczniów zrobił coś bardziej nagannego, niż trzykrotnie wypierający się Go Piotr? Jezus dwukrotnie pyta o miłowanie w sensie agapeo, a Piotr trzykrotnie mówi o warunkowej przyjaźni fileo. Miłość fileo jest za słaba do wykonania posługi Piotra. Piotr nie posiada władzy świeckiej, lecz władzę opartą na większym niż inni miłowaniu, na większej trosce, na większym niż oni oddaniu. Ta miłość to bezustanna praca z ludźmi wierzącymi Bogu: „Paś jagnięta moje” (21,15), „Bądź pasterzem mych owiec” (21,16), „Paś owce moje” (21,16). Pasterz musi miłować, nie wystarczy, że tylko lubi. Pasterz nie jest właścicielem owiec, ale jest wykwalifikowanym sługą Boga. O owcach Boga, o ludziach wierzących Dobremu Pasterzowi Jezus mówił: „Moje owce słuchają mojego głosu i ja je znam. One idą za mną, a ja im daję życie wieczne. Nie zginą na wieki i nikt nie zabierze ich spod mojej ręki. Ojciec mój, który mi [je] dał, jest większy niż cokolwiek i nikt nie jest zdolny zabrać spod ręki Ojca” (J 10, 27-29). „Bo sam Ojciec was kocha, gdyż wy mnie pokochaliście i uwierzyliście, że ja wyszedłem od Boga” (J 16,27). Piotr trzykrotnie wyparł się Jezusa, Jan pozostał wierny Jezusowi – który z nich ma zatem lepsze „kwalifikacje”, by być pasterzem? Piotr dostrzegł, że nie miłuje Jezusa tak jak Jan. Nawet zaczął zastanawiać się, czy nadal może być rybakiem i wrócić do dawnego zajęcia. Piotr pyta Jezusa o przyszłość Jana: „Panie, a co z tym?”. Jezus mu odpowiedział: „Jeśli bym chciał, aby on pozostał aż do mego przybycia, co ci do tego? Ty idź za mną”(21, 21.22). „Ty idź za mną” znaczy: miłuj mnie, ufaj i bądź mi posłuszny, bardziej niż dotąd. Za trzecim razem Jezus pyta o takie miłowanie (fileo zamiast agapeo), które dotąd deklarował Piotr. Piotr rozpoznaje cel trzech pytań i mówi: „Panie, Ty wszystko wiesz, Ty widzisz, że Cię kocham” (J 21,17), co znaczy tylko „kocham”, a jeszcze nie „miłuję”.

Kochanie fileo bywa skoncentrowane na osobie kochającej, poszukuje jej dobra, ale też może być zwrócone ku sobie – wtedy przejawia się jako egocentryzm, a nawet egoizm. Przykłady fileo wskazują różne kierunki kochania – nie tylko kogoś, lecz również czegoś. Uczeni w Piśmie i faryzeusze to ludzie kształtujący przekonania religijne i postawy. O nich Jezus najpierw mówi: „Spełniajcie więc i przestrzegajcie, cokolwiek wam powiedzą, ale według ich uczynków nie postępujcie; bo nakazują, lecz sami nie czynią” (Mt 23,3), bo swoim życiem pokazują, że nie miłują, lecz „lubią pierwsze miejsca na ucztach, i pierwsze stołki w synagogach, i pozdrowienia w publicznych miejscach, i tytuł rabbi u ludzi” (Mt 23,6.7); lubią obnoszenie się w długich szatach i kochają pozdrowienia na rynkach (Łk 20,46). Także religijni obłudnicy „lubią się modlić, stając w synagogach i na rogach ulic, aby się ludziom pokazać” (Mt 6,5).

„Kto kocha swoje życie, zmarnuje je, a kto nie dba o swe życie na tym świecie, zachowa je na życie wieczne” (J 12,25). Miłowanie siebie ukierunkowuje na życie wieczne, a kochanie swojego życia (psyche) prowadzi do skoncentrowania na życiu doczesnym, niekiedy do sprzeczności między życiem doczesnym a wiecznym. Dusza yuch, [psyche, 5438] jako źródło życia doczesnego i nadprzyrodzonego stanowi problem, czy i jak ją zachowywać. Możliwe znaczenie psyche w tym miejscu, to dusza także jako przedmiot zbawiania.

Każdy myśli, że posiadł życie w pełni, lecz bez Jezusa Chrystusa tej pełni nie osiągnie (Mt 10,39). Uczeń Jezusa, który myśli, że bezpiecznym uczynił swoje życie, nie posiadł go w pełni, bo nie zobaczył dotąd, kim jest Jezus Chrystus, nie zrozumiał jaka jest skuteczność głoszenia ewangelii (Mk 8,35). Kandydat na ucznia nie znalazł tego, co ocala (Łk 9,24) – czyli zbawiania – (sw,|zw 4843 – wybawiać, zbawiać, ratować, ocalać, zachowywać, chronić, uwalniać) i odradza (Łk 17,33) (zw|ogone,w 2222 – podtrzymywać przy życiu jako wyłącznie czynność Boga) jego życie. Zatrzymanie na kochaniu siebie może skutkować brakiem zbawienia przez Boga, dopóki miłość nie skieruje człowieka do Boga Zbawiciela.

Lubienie kłamstwa jako przeciwieństwo umiłowania prawdy znajdujemy na końcu księgi Objawienia św. Jana. Na zewnątrz znajdują się psy, ci uprawiający magię, rozpustni, zabójcy, bałwochwalcy, i każdy, kto lubi i dopuszcza się tego, co jest kłamstwem [yeu/doj 5427 fałsz, kłamstwo, nieprawda] (Ap 22,15). Ich wszystkich zbawienie nie obejmie. To tacy, którzy zamienili prawdę Bożą na kłamstwo. Zaczęli służyć i oddawać cześć Boską stworzeniu zamiast Stwórcy, który jest godny uwielbienia na wieki (Rz 1,25). Ulegając ułudzie, uwierzą kłamstwu, bo nie przyjęli prawdy, by dostąpić zbawienia, lecz swoje oczekiwania złożyli w nieprawości (2 Tes 2,10.11). Polegali na mocy, znakach i kłamliwych cudach szatana (2 Tes 2,9).

Przeciwieństwem ich są błogosławieni, szczęśliwi, czyli wierzący, zbawieni dzięki krwi Baranka, może ci, którzy umiłowali prawdę Boga i ponieśli męczeńską śmierć (Ap 22,14), i tacy, którzy odrzuciwszy kłamstwo, mówią prawdę swojemu bliźniemu (Ef 4,25), oraz ci, w których ustach nie znalazło się kłamstwo – oni są bez skazy (Obj 14,5).

Kochanie fileo przejawia się także przez całowanie dla wyrażenia miłości kogoś. Nowy Testament opisuje Judasza całującego Jezusa w akcie zdrady. Pozytywny znak miłości przy powitaniu został okryty hańbą. „To jest ten, którego pocałuję. Złapcie Go” (Mt 26,48). Judasz polubił to, co lubi świat. Przeciwnie uczniowie Jezusa: „Gdybyście ze świata byli, świat lubiłby to, co swoje. A że ze świata nie jesteście, lecz to ja was sobie ze świata wybrałem, dlatego świat was nienawidzi” (J 15,19). O wiele bliżej do nienawiści z miłości fileo, niż z agapeo. Pozdrowienie ma się wyrażać poprzez pocałunek wzajemny (fi,lhma [5221]) pomiędzy wierzącymi, jak opisane jest w Listach: „Pozdrówcie się wzajemnie świętym pocałunkiem, pocałunkiem miłości” (filh,mati avga,phj?) (Rz 16,16; 1 Kor 16,20; 2 Kor 13,12; 1 P 5,14).

Kochany, drogi, miły – fi,loj [5235]

Przymiotnik fi,loj określa kogoś, kto jest kochany, drogi, miły, przyjemny, przyjazny, życzliwy dla kogoś. Może to być mój przyjaciel, przyjaciółka, ktoś kochany przeze mnie, ulubieniec, bliski. „Abraham uwierzył Bogu i policzone mu to zostało na rzecz sprawiedliwości. I przyjacielem Boga został nazwany!” (Jk 2,23).

W Nowym Testamencie opisane są cechy filos u różnych ludzi. Podczas rozruchów w Efezie azjarchowie, którzy piastowali najwyższą władzę w całej prowincji Azji, życzliwi Pawłowi ostrzegli go przed niebezpieczeństwem, grożącym mu w teatrze ze strony jubilera Demetriusza, wyrabiającego srebrne świątyńki Artemidy.

Piłat jest przyjacielem Cezara. Żydzi oskarżający Jezusa, mogą popsuć, a nawet zniszczyć polityczną przyjaźń Piłata, jeśli nie poprze ich w decyzji o skazaniu Jezusa na śmierć. Piłat znajduje w Jezusie kogoś, kto gotów jest podjąć z nim filozoficzną rozmowę o prawdzie (J 19). Piłat wybrał jednak nową przyjaźń: „W tym dniu Herod i Piłat stali się sobie życzliwi. Przedtem bowiem żyli w obopólnej wrogości” (Łk 23,12). W odniesieniu do wymienionych relacji filos przyjmuje znaczenie życzliwość.

Dowódca armii rzymskiej w Kafarnaum ma przyjaciół pośród starszyzny izraelskiej. Oni zaświadczają, że kocha naród izraelski i zbudował im synagogę (Łk 7,3-5); oczekują, że Jezus uzdrowi sługę dowódcy. Relacje pomiędzy synagogą, ludnością, armią okupacyjną i Jezusem musiały być bliskie, życzliwe, a może nawet przyjacielskie. Filos jako życzliwość buduje relacje społeczne w bardzo zróżnicowanym społeczeństwie.

Przeciwnicy Jezusa nie rozumieją Jego relacji z odrzucanymi przez nich poborcami podatkowymi. Grzesznicy w znaczeniu społecznym, a nie teologicznym, to wszyscy, których religijni nauczyciele nie lubią, którymi nawet pogardzają. Z pełną pogardą oskarżają Jezusa, że jest przyjacielem ludzi odrzuconych przez nauczycieli i przywódców religijnych.

Jezus natomiast staje się ulubieńcem poborców podatkowych, On ich nie potępia, lecz wzywa do nawrócenia. Takie postępowanie Jezusa jest mądre i sprawiedliwe, a postępowanie Jego przeciwników niemądre i niesprawiedliwe (Mt 11,19; Łk 5,29-32).

Przyjaźń sprawdza się w niedogodnych sytuacjach życiowych, ktoś potrzebuje żywności dla niespodziewanych gości (Łk 11,5-8), a ktoś zajął miejsce przeznaczone dla przyjaciela gospodarza (Łk 12,10). Dla drugiego brata ważniejsi są przyjaciele, niż brat powracający do domu ojca z tułaczki po świecie. Bratu brak miłości agape, zna tylko filos. Ojciec zna agape i przyjmuje syna z powrotem do domu (Łk 15). Przyjaciele mogą wydać wierzących w Jezusa uczniów „zgromadzeniom i strażom, doprowadzać przed królów i namiestników z powodu mojego imienia” (Łk 21,12-19), bo sami nie uwierzyli Jezusowi, z jakiegoś powodu uwierzenie w Jezusa jest dla nich niestosowne lub złe.

Kobieta, która zgubiła jedną z dziesięciu drachm, potem ją znajduje; zwołuje też przyjaciółki i sąsiadki, mówiąc: „Cieszcie się ze mną”.

Uczniowie Jezusa na krótko przed Jego aresztowaniem już nie są sługami, lecz przyjaciółmi, „bo wszystko, co usłyszałem od mojego Ojca, oznajmiłem wam. Oni poznają największą miłość, taką, gdy ktoś życie swe odda za swoich przyjaciół”. Przyjaciółmi Jezusa okażą się, spełniając to, co im nakazuje (J 15, 13-15). Uczniowie Jezusa z Listu Jakuba zostają ostrzeżeni: „O cudzołożni, czy nie wiecie, że umiłowanie świata jest wrogością wobec Boga? Kto zatem będzie chciał być przyjacielem świata, stanie się wrogiem Boga” (Jk 4,4).

Miłość braterska – filadelfi,a [5211]

Miłość braterska warunkowa uzupełnia agape – miłość wzajemną bezwarunkową, według wzoru, jaki do naśladowania pozostawił Jezus Chrystus, który zobowiązał nas przykazaniem miłości wzajemnej – „jak ja was umiłowałem”. Miłość agape jest wzorem dla miłości braterskiej. Filadelfia występuje w Nowym Testamencie 6 razy. Opisuje rozwój relacji wewnątrz lokalnej wspólnoty kościelnej, braci i sióstr w Chrystusie.

W Liście do Rzymian miłość braterska jest umieszczona w rozdziale 12., jako uzupełnienie życia chrześcijańskiego, pochodzącego z usprawiedliwienia przez osobistą wiarę, a omawianego w 11 wcześniejszych rozdziałach. Święty Paweł zachęca w Rzymie wierzących do rozumnej służby Bożej przez odnowę sposobu myślenia opartego na rozpoznawaniu w woli Boga tego, co dobre, co Bogu przyjemne, co dojrzałe; na akceptacji różnorodności charyzmatów i posług wśród członków Kościoła. Ta różnorodność wymaga wzajemnych relacji opartych na miłości agape wolnej od obłudy, oraz prześcigania się we wzajemnym szacunku członków Kościoła (12,1-9). I w tym miejscu św. Paweł pisze: „W miłości wzajemnej – serdeczni” (12,10). Serdeczność jest rozumiana jako czułość, tkliwość, serdeczne słowa, gesty i pomoc; skierowane bezpośrednio na drugiego ożywiają więzi członków wspólnoty lokalnego kościoła. Serdeczność jednak nie wystarczy, dalej pisze o gorliwości, radości, cierpliwości, gościnności, potrzebach braci, unikaniu odwetu za swoją krzywdę i zwyciężaniu zła dobrem (12,11-21).

W 1 Liście do Tesaloniczan św. Paweł pisze o miłości braterskiej w kontekście uświęcenia jako panowania nad pożądaniem, czyli o tym, co przekracza potrzebę człowieka wierzącego. Uświęcenie w tym kontekście wyraża się przez „nie wykraczanie ani nie oszukiwanie swojego brata w różnych sprawach” (1 Tes 4,6). Paweł odwołuje się do przykładu, jaki im pozostawił (4,1), o czym pisze w pierwszych dwóch rozdziałach listu. Miłość braterska oznacza tu poprawność relacji pomiędzy wierzącymi w zakresie potrzeb i pożądliwości. O miłości braterskiej zostali pouczeni przez Boga w lekcji o wzajemnej miłości, bo błędne postępowanie wobec braci byłoby odrzuceniem „Boga, który nawet i Ducha Świętego od siebie wam daje” (4,8). Po relacji Tymoteusza o życiu Kościoła, Paweł wie, że nawet nie powinien o tym pisać, bo miłują braci w całej Macedonii.

W Liście do Hebrajczyków, po 12 rozdziałach wyjaśniających wierzącym w Jezusa Chrystusa pochodzenia judejskiego to, co jest lepsze i większe od ich starej tradycji religijnej, już w pierwszym wierszu rozdziału 13. autor listu pisze: „Niech trwa braterska miłość” (Hbr 13,1). Miłość braterska jest wciąż potrzebna; rozumiana jest jako: gościnność, odwiedzanie uwięzionych, troska o małżeństwo, pamięć o przełożonych, którzy im przekazali słowo Boże o wzajemnym oddaniu i wspólnocie.

W 1 Liście św. Piotra miłość braterska ma być nieobłudna, „z serca jedni drugich gorąco miłujcie” (1P 1,22). Warunkiem miłości braterskiej jest dusza wierzących oczyszczona przez posłuszeństwo prawdzie, wolność od nieszczerości w postępowaniu, wolność od obłudy, od zatajania swych myśli i czynów. Miłość i prawda otwierają drogę do budowania dojrzałych relacji, do czego miłość braterska doda gorące z serca miłowanie wzajemne we wspólnocie kościoła lokalnego. Oczyszczanie duszy polega na życiu w świecie z pamięcią tego, „że zostaliście wykupieni ze swego odziedziczonego po przodkach jałowego sposobu życia nie za rzeczy zniszczalne: za srebro czy złoto, lecz za drogocenną krew Chrystusa, jako baranka bez plamy lub skazy. Wy dzięki Niemu napełnieni jesteście wiarą w Boga, który Go wskrzesił z martwych i obdarzył Go chwałą, tak by wasza wiara i nadzieja skierowane były ku Bogu” (1P 1,18.19.21). „Narodziliście się bowiem powtórnie nie z ziarna zniszczalnego, lecz z niezniszczalnego, dzięki słowu Boga, które żyje i trwa. Bo każde ciało jak trawa, a cała jego chwała jak kwiat trawy: uschła trawa, kwiat opadł; a słowo Pana trwa na wieki. Jest nim właśnie słowo ogłoszone wam w ewangelii”(1P 1,23-25).

W 2 Liście św. Piotr kontynuuje opisywanie dojrzałych cech życia chrześcijańskiego opartego na mocy Boga, obdarowaniu wierzących wszystkim, co dotyczy życia i pobożności, pozwalając nam poznać Tego, który nas powołał dla swojej chwały i sławy, obdarowaniu drogocennymi i bardzo wielkimi obietnicami, „abyście opierając się na nich, stali się uczestnikami Boskiej natury, o ile obronicie się przed zepsuciem, które jest w świecie dzięki żądzy”. Dlatego ufność i posłuszeństwo Bogu musi być wzmocnione przez etyczną doskonałość, pełniejsze poznanie Boga i lepszą znajomość Jego słowa, umiejętność panowania nad sobą, wytrwałość, nieugiętość, cierpliwe oczekiwanie oraz oddawanie czci Bogu (2 P 1,3-7). W tym miejscu autor listu dodaje życzliwość braterską i miłość agape. Uzupełnienie pobożności przez filadelfia i agape wskazuje na ważność relacji, a nie tylko rozwijanie osobistej dojrzałości przez wierzących. Posiadanie wszystkiego, co rozwija wiarę, czyni ją owocną. Nie tylko wiedza i wiara, ale pełen miłości czyn sprawiają, że życie chrześcijańskie staje się dojrzałe. Innym rezultatem takiego spójnego życia jest pełniejsze i lepsze poznanie Pana naszego, Jezusa Chrystusa. Nie ma dojrzałości bez rzeczywistej przemiany życia, którego początkiem było przy nawróceniu człowieka oczyszczenie się ze swoich dawnych grzechów, aby w końcu całego życia duchowego nie upadać, a wejść „do wiecznego królestwa Pana naszego i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa” (2 P 1,7-11).

Nowy Testament posługuje się wieloma przymiotnikami powstałymi ze złożenia fi,loj ze słownictwem opisującym lubiącego, kochającego czy miłującego kogoś lub coś, składające się razem na możliwość opisania cech charakteru wielu osób z podziałem na wierzących i niewierzących.

Na początku filanqrwpi,a (filantropia [5214]) rozumiana jest jako miłość ludzi, życzliwość względem ludzi; życzliwość, przychylność lub uprzejmość. Wzorem jest dobroć i miłość do ludzi Zbawiciela naszego, Boga. On zbawił nas dzięki swojemu miłosierdziu, abyśmy z Jego łaski uzyskawszy sprawiedliwość, w nadziei stali się posiadaczami życia wiecznego (Tt 3,4-7). Fila,delfoj (Filadelfos [5212]) to ktoś miłujący brata, siostrę; odznaczający się braterską miłością. Wraz z jednomyślnością, współczuciem, miłosierdziem i pokorą wpisuje się w dojrzałe relacje członków Kościoła (1P 3,8).

W 2 Liście do Tymoteusza św. Paweł pisze o „dniach ostatecznych” (2 Tm 3), opisując trudne chwile, zapowiadając konflikty moralne i doktrynalne w kościołach lokalnych. Będzie tak, gdyż pewni ludzie (2 Tm 2) lubią bardziej przyjemności i wygody [filh,donoj [5220]); miłują bardziej pieniądze, są chciwi, zachłanni (fila,rguroj [5217]) jak faryzeusze (Łk 16,14); Bardziej miłują siebie samego niż Boga (filo,qeoj [5228]), są samolubni (fi,lautoj [5218]); zachowują pozory religijności, ale sprzeciwiać się będą jej oddziaływaniu (2 Tm 3,5).

W Liście do Tytusa opisane są cechy różnych osób w lokalnych kościołach na Krecie: biskup ma być życzliwy temu, co dobre (fila,gaqoj [5209]; 1,8), życzliwy dla przybyszów, życzliwy dla gości; gościnny (filo,xenoj [5233]; 1,8); starsze kobiety mają doradzać młodszym, jak miłować męża (fi,landroj [5213]; 2,4), dzieci (filo,teknoj [5239]; 2,4).

W Dziejach Apostolskich Łukasz opisujący drogę więźnia Pawła do Rzymu, pokazuje centuriona Juliusza jako życzliwie traktującego (filanqrw,pwj [5213]; 27,3) Pawła – centurion pozwolił mu pójść do przyjaciół, aby zaopatrzył się na drogę. Mieszkańcy Malty „rozpalili ognisko i podejmowali nas wszystkich w czasie tego deszczu i zimna” (28,2). Rządca Publiusz przyjaźnie, życzliwie, uprzejmie, gościnnie (filofro,nwj [5241]; 28,1-10) przyjął rozbitków „u siebie i bardzo życzliwie gościł przez trzy dni”. W innych tekstach czytamy o życzliwości dla przybyszów i gości (filoxeni,a [5232]; Rz 12,13; Hbr 13,2).

Pochodne filos opisują pozytywne cechy wierzących, wzmacniające miłość przez bycie serdecznym w miłości braterskiej (filo,storgoj [5238]; Rz 12,10); mieć ambicję (filotime,omai [5240]) jak Paweł, „by głosić ewangelię nie tam, gdzie już wymówione było imię Chrystusa, aby nie budować na cudzym fundamencie” (Rz 15,20); żyć spokojnie i pracować własnymi rękami (1 Tes 4,11); starać się być miłym Bogu (2 Kor 5,9).

Pochodne filos opisują również cechy ludzi wierzących osłabiające miłość agapeo w jej bezwarunkowości – miłość pieniędzy, chciwość czy zachłanność (filarguri,a [5216]): „Którzy jej ulegli, sami od wiary odeszli na manowce i skazali siebie na rozliczne udręki” (1 Tm 6,10). Rozmiłowanie w sporach, zwadach, sprzeczkach, kłótniach (filoneiki,a [5230]) jest przyczyną różnych konfliktów, jak w przypadku uczniów Jezusa sprzeczających się o to, kto jest ważniejszy, wyższy godnością (Łk 22,24). Ktoś rozmiłowany w łajaniu, rozmiłowany w sprzeczkach, kłótliwy (filo,neikoj [5231]) może stale wszczynać spory w sprawach o małym znaczeniu, przez co powstaje wrażenie, że mają wielkie znaczenie (1 Kor 11,16; por. 11,1-16). Staje się tak, ponieważ ktoś taki nie lubi i nie chce słuchać (Ez 3,7). Ktoś inny lubi być pierwszym; lubi przewodzić; pragnie pierwszeństwa (filoprwteu,w [5234]): „Diotrefes, który lubi być pierwszy w nim, nie uznaje nas” (3 J 1,9). Filozofia w Nowym Testamencie nie występuje w znaczeniu pozytywnym jako miłość mądrości, ukochanie wiedzy, lecz w sensie ujemnym jako rozważanie, spekulacja (filosofi,a [5236]), kiedy prawda Boża zostaje zamieniona przez mędrkowanie: „Uważajcie, aby nikt nie prowadził was jako swój łup, mędrkując i posługując się próżnym mamieniem, opartym na ludzkim przekazie, na cieniach świata, a nie na Chrystusie” (Kol 2,8). Filozof ukazany jako miłośnik mądrości, miłośnik wiedzy (filo,sofoj [5237]) może nie zrozumieć Ewangelii Bożej i prawdy objawionej przez Jezusa Chrystusa, jak „niektórzy z filozofów epikurejskich i stoickich. Jedni pytali: «Co chce powiedzieć ten gawron?», a inni: «Zdaje się, że to głosiciel jakichś obcych bogów»” – a to z tej racji, że mówił on o Jezusie i o zmartwychwstaniu (Dz 17,18). Daniel na dworze Nabuchodonozora otrzymał od Boga zdolność rozumienia wszelkich widzeń i snów: Podobnie Chananiasz, Miszael i Azariasz okazywali się „dziesięciokrotnie lepsi niż wszyscywykładacze snów i wróżbici w całym jego królestwie babilońskim” (Dn 1,17-21). Filozofia i filozofowie, badacze, astrolodzy nie dorównują Bogu, a głoszona przez nich prawda nie przewyższy prawdy objawionej przez pełnego miłości Boga.

Tekst biblijny Nowego Testamentu: przekł. Remigiusz Popowski SDB, Nowy Testament, przekład na Wielki Jubileusz Roku 2000, Oficyna Wydawnicza VOCATIO.

Cytaty słownikowe: Remigiusz Popowski SDB, Wielki słownik polsko-grecki Nowego Testamentu, Oficyna Wydawnicza VOCATIO.

[26] – numeracja haseł wymienionego słownika.